Mystici zijn net mensen

In mijn vorige blog had ik het steeds over mystici. Eigenlijk is dat niet juist, je kunt beter spreken over mensen met mystieke ervaringen . Mystici zijn niet alleen mysticus, maar ook gewoon mens, vaak levend middenin de samenleving. Ik wil dit illustreren aan de hand van enkele ‘mystici’.
Dag Hammerskjōld (1905-1961), betoont zich een mysticus als hij in zijn mystiek dagboek Merkstenen schrijft:

Rustend in het centrum van ons wezen, ontmoeten we een wereld waarin alles op dezelfde wijze in zichzelf rust. Daarbij wordt de boom een mysterie, de wolk een openbaring, de mens een kosmos – welks rijkdom we maar af en toe zien, in een flits. Voor de eenvoudige is het leven eenvoudig, maar het opent voor hem een boek waarin we nooit verder komen dan de eerste lettergreep.

Hij was natuurlijk vooral secretaris-generaal van de VN in de periode 1953-1961. Daarbij onderscheidde hij zich bijvoorbeeld door een daadkrachtig optreden tijdens de Suez-crisis in het najaar van 1956.

Aaldert Wapstra (1922 – 2006) kreeg tijdens een van zijn meditaties een heel merkwaardig en overweldigend gevoel van almacht. Het was een contact met het goddelijke:

Ik wist ineens wat God was. God is overal om ons heen.
Het overvalt me soms. Ik voel dan: God is daar, en daar, God is in mij. Ik voel me dan niet de zoon van God maar ik ben God!’

Deze mystieke ervaring heeft Ton de Kok opgeschreven in zijn boek Wat is God? Wetenschappers en kunstenaars op zoek. (Uitgeverij Thoth, 2017).
Wapstra was niet direct een mysticus, hij was in de eerste plaats kernfysicus, mede-grondlegger van de grote deeltjesversneller van CERN. Tijdens dit werk werd hij religieus geraakt door God Natuur, het godsbeeld van Spinoza.

De mystieke ervaringen van Carine Philipse vertonen sterke verwantschap met die van christelijke mystici als Teresa van Avila en Johannes van het Kruis, zei Peter Nissen tijdens een lezing in april 2014 1). In haar boek Jij zingt in mij Jouw naam verwoordt ze een van die ervaringen als volgt:

Jij hebt mij geroepen,
weggeroepen uit mijzelf,
om Jou te zijn,
alleen maar Jou
 te zijn.

Dat schreef ze op 1 januari 2003, toen ze een kerkdienst ging voorbereiden. Ze was gedurende haar gehele werkzame leven ziekenhuispredikant.

Dat zijn slechts drie voorbeelden van mensen met mystieke ervaringen. Reacties op mijn boek Er is meer in ons hebben me duidelijk gemaakt dat meer mensen mystiek ervaringen hebben gekregen dan ik dacht. Dat gebeurde tijdens het lopen van een marathon, het liggen in een ziekenhuisbed voor een operatie ‘op een gegeven moment gaf ik me over aan wat ging komen, er kwam een gevoel van vrede over me, alles wat goed’. Ik hoorde van overweldigende natuurervaringen. Steeds is er dan iets wat je overstijgt, het is een heel fijne ervaring, heel anders dan het gewone, alledaagse leven.
Zo’n ervaring kan iedereen overkomen. Dat is niet zo gek want we zijn allemaal ingebed in een onbevattelijke omvatting, zoals Henk de Waal schrijft in zijn boek Mystiek voor goddelozen. En volgens de veertiende-eeuwse mysticus Meister Eckhart omringt God ons als een koormantel een monnik.

  1. ) Gehouden op 8 april 2014 in de Remonstrantse kerk te Den Haag.

willem.davidse@hetnet.nl

 

Door mystieke teksten geraakt worden

Ik wil op deze plaats schrijven over het lezen van mystieke teksten en laten zien hoe je daardoor geraakt kunt worden. Als leidraad voor dit blog ga ik uit van een opmerking van de Duitse theologe Dorothee Sōlle (1929-2003) in haar boek Mystiek en Verzet: ‘De mystieke teksten lezen betekent dat je jezelf, dat ondergespitte wezen, opnieuw leert kennen’. Ze was van mening dat er in ons allen een mystieke gevoeligheid steekt, die we kunnen toelaten.

Begin jaren tachtig van de vorige eeuw werd ik voor het eerst geraakt door een mystieke tekst. In het boek Zenboeddhisme van de Britse godsdienstfilosoof Alan Watts (1915-1973) 1) kwam ik een beeldspraak tegen die mijn godsbeeld deed kantelen: ‘Als je God zoekt lijk je op iemand die op een paard zit en zoekt naar het paard waarop hij zit’. De God uit mijn gereformeerde jeugd, die me toen steeds minder aansprak, bleek ineens heel dichtbij te kunnen zijn. Zo dichtbij dat je hem gewoonlijk over het hoofd ziet.
Niet lang daarna las ik in het dagboek van Etty Hillesum  ‘Het verstoorde leven’ iets vergelijkbaars: ‘Binnen in me zit een heel diepe put. En daarin zit God. Soms kan ik erbij. Maar vaker liggen er stenen en gruis voor die put, dan is God begraven. Dan moet hij weer opgegraven worden’.

Mystieke teksten bleven me mijn verdere leven vergezellen. Na mijn pensionering ben ik ze gaan vergelijken vanuit de vraag: wat zeggen ze over God, over het goddelijke? Dat heeft geleid tot een boek dat door Berne Media, de uitgeverij van de abdij van Berne, is uitgegeven in april 2019 onder de titel Er is meer in ons/ leren van de mystici.
Ik ben hierin tot de conclusie gekomen dat mystici van alle tradities en van alle tijden in hun teksten naar hetzelfde wijzen, naar iets dat ze niet precies in woorden kunnen weergeven. Ze hebben het God genoemd, ‘het Onuitsprekelijke’, ‘het Naamloze’, ‘Datgene in mij dat meer is dan ik’, het Alomvattende, enzovoort. Er zijn ook mensen geweest die buiten elke traditie stonden toen ze een overweldigende mystieke ervaring kregen. De bekende spirituele leraar Eckhart Tolle is hiervan een voorbeeld.
Ik denk dat zulke ervaringen algemeen menselijk zijn, ze zeggen iets over onze wezenlijke identiteit. Het komt voor mij samen in een beeld van de Duitse Benedictijn en zenmeester Willigis Jӓger: ‘Elke golf is de zee’. We lijken allemaal aparte golfjes, de een met een schuimkop, de ander is slechts een klein rimpeltje, maar in wezen zijn we de zee die zich in die golven uitdrukt.

Mystici kun je vergelijken met vulkanen: zoals in vulkanen het binnenste van de aarde naar de oppervlakte uitbarst, komt in mystici iets van ons binnenste, iets van God, tot uitbarsting. Dat is dan geen ramp, maar het beste wat een mens kan overkomen.
Mensen die een mystieke ervaring hebben gehad zeggen wel eens dat ze thuisgekomen zijn. Ze hebben een ander perspectief op het leven gekregen. Ze zijn te vergelijken met de mensen in het beeld van de grot van de filosoof Plato: Daarin zitten mensen met hun rug naar een lichtbron, ze zien schaduwen voor zich op de wand van de grot en ze denken dat dat de hele realiteit is. Een mysticus is dan iemand die een vermoeden heeft dat er meer moet zijn, dan de grot uitloopt en ineens een heel andere werkelijkheid ziet. Dan wordt het wel moeilijk om weer terug te gaan in de grot en je plaats naast de anderen in te nemen. Zo iemand wil natuurlijk vertellen over wat hij of zij heeft gezien.
Als ik een mystieke tekst las dacht ik wel eens ‘dit zou iedereen moeten lezen, het raakt aan de essentie van ons mens-zijn’. Ik wil in deze blog dan ook graag schrijven over zulke teksten in de hoop dat ze af en toe dat ondergespitte wezen in onszelf raken.

1)      Alan Watts is te horen op You Tube onder ‘The real You’.

juli 2019
Wim Davidse.